|
Röle çeşitleri: Elektromekanik röleler, Reed röle, Solid State roleler, FET switchler
Röleler çeşitli biçim, stil ve teknolojilere sahiptir. Uygulamaya bağlı olarak belkide sadece tekil röle tipleri ihtiyaçlarınızı karşılayabilirken bazı durumlarda çoklu röleler işinizi görebilir.
Otomatik test aletlerinde en sık kullanılan röle çeşitlerini sıralayacak olursak
- Elektromekanik röleler
- Reed röleler
- Solid State Röleler
- FET switchler
İzleyen bölümlerde bu rölelerin nasıl çalıştıkları ile zayıf ve kuvvetli yönleri anlatılacaktır.
Elektromekanik Röleler
Elektromekanik röleler uygulamalarda en sık kullanılan röle çeşitleridir. Bobin, armatür mekanizması ve elektrik kontaklarından oluşur. Bobin enerjilendiğinde indüklenen manyetik alan armatürü hareket ettirip duruma göre kontağı açar veya kapatır.
Elektromekanik röleler düşük akım/gerilimden yüksek akım/gerilime kadar geniş bir sinyal karakteristiği alanını desteklerler. Bu nedenden dolayı her zaman için ihtiyaç duyulan uygulamaya ait bir elektromekanik röle bulunabilmektedir. Elektromekanik röledeki sürücü devresi röle kontaklarından galvanik yolla izole edilmiştir, aynı zamanda kontaklarda birbirinden izole edilir. Bu izolasyon elektromekanik röleleri, galvanik izolasyonun gerektiği durumlarda mükkemmel bir çözüm haline dönüştürmektedir.
Elektromekanik rölelerde kontaklar diğer birçok röle tipine göre daha büyük ve güvenilir olmaktadır. Büyük kontaklar devre veya kablolarda meydana gelebilecek kaçak akımlara karşı dayanabilecek yetenek vermektedir. Bunun yanısıra büyük kontaklar doğru orantalı olarak rölelerin büyüklüğünü de arttıracaktır.
Elektromekanik röleler kesin anahtarlama yapabilme yeteneklerine rağmen fiziksel yapılarından ötürü cevap süreleri uzundur. Genellikle 5 – 15 ms arasında cevap sürelerine sahiptirler ve bu hız bazı özel uygulamalar için çok yavaş kalabilmektedir.
Elektromekanik röleler diğer röle çeşitlerine göre daha kısa çalışma ömrüne sahiptirler. Gelişen teknolojiyle beraber çalışma ömürleri arttırılmış olsada yinede reed rölelerle karşılaştırılamayacak düzeydedir. Bunun yanısıra kontrol edilecek güç miktarının artması diğer röle tiplerinin ömürlerini önemli ölçüde etkilerken bu etki elektromekanik rölelerde daha yavaş olmaktadır.
Elektromekanik röleler mandallı ve mandallsız yapıda olabilirler. Mandalsız rölelerde rölenin aktif tutulabilmesi için bobinden sürekli akım geçmesine ihtiyaç duyar. Bu tip röleler genellikle güç kesintilerinin tespit edilmesi gereken yerlerde kullanılır. Mandallı rölelerde ise sabit mıknatıslar kullanılarak sürücü akımı bobini terkettiği zaman bile armatürün o anki konumunda kalması sağlanır. Çok düşük voltajlı uygulamalarda mandallı röle kullanımı tercih edilir çünkü bobini ısıtma eksikliği termal elektromotor kuvvetini azaltarak ölçümleri etkileyebilir.
Elektro mekanik röleler çok çeşitli anahtarlama modüllerinde kullanırlar. Sağlamlıkları ve güvenilirlikleri birçok uygulama için ideal hale getirmektedir. Özellikle de hızın önemli olmadığı uygulamalarda seçilirler.
Röleler kutup ve atma sayılarına göre sınıflandırılırlar. Bir rölenin kutbu her yolun ortak olarak çıktığı terminaldir. Bir kutba bağlı her pozisyona ise atma denir. Röle n kutup ve m atmaya sahip olacak şekilde yapılabilir. Örneğin single-pole single-throw röleler ( SPST ) bir kutup ve bir atmaya sahiptir. Aşağıdaki şekildeki gibi gösterilirler.
Single-pole double-throw ( SPDT ) rölelerde ise tek kutup ve iki adet atma vardır.
double-pole double-throw ( DPDT ) röleler ise iki adet kutba ve herbiri eşzamanlı olarak kontrol edilen atmaya iki adet atmaya sahiptir.
Röleler rölede bulunan kutup ve atmaların sayıları ve default pozisyonlarına göre de sınıflandırılırlar. En sık kullanılanlar A, B ve C olarak isimlendirilir.
Form A
Form A normalde açık durumda olan SPST röleyi gösterir.
Form B
Form B röleler normalde kapalı konumda olan SPST röleleri gösterir.
Form C
Form C röleler diğer atmayla kontak kurmadan önce diğer atmayla temasını keser .
Reed Röleler
Reed rölelerde elektromekanik röleler gibi mekanik olarak açılıp kapanan yollara sahip fiziksel kontaklara sahiptirler. Ancak reed rölelerde kontaklar daha ufak ve düşük kütlelilerdir. Kuru reed röleler reed anahtarlarına sarılmış bobinden yapılır. Reed anahtarlar üst üste binmiş iki ferromanyetik bıçaktan oluşur. Bu bıçaklar içi asal gaz dolu hava geçirmez bir kapsüle konulup mühürlenmiştir. Üst üste gelen bıçakların ucunda kontak vardır. Bobin enerjilendiği zaman iki bıçak birbirine çekilir ve böylece devre tamamlanmış olur. Enerji kesildiğinde bıçaklar eski haline dönecektir.
Küçük yapıları ve daha hafif kütledeki kontakları ve farklı çalışma mekanizmasıyla reed röleler, elektromekanik rölelerden 10 kat daha hızlı çalışmaktadırlar. Ancak küçük kontaklar nedeniyle devre kapatıldığında kıvılcımlanmaya daha müsaittir. Kıvılcım kontaktan atladığında temas yüzeyinde küçük bir erimeye sebep olabilir. Eğer kontaklar erimiş olan bu yüzey üzerinde birbirlerine temasa devam ederlerse aralarında kaynama meydana gelebilmektedir. Böylece geri çekme kuvveti kontakların birbirinden ayrılmasına yetersiz kalabilmektedir. Elektromekanik rölelerde de ark nedeniyle oluşan bu sorun ancak daha yüksek elektrik güçlerinde meydana gelmektedir.
Reed rölelerin yapıldığı ferromanyetik materyal eşdeğer elektromekanik röleye göre çok yüksek termal EMF’ ye sahiptir. Bu nedenle reed röleler çok düşük voltajlı uygulamalar için uygun değildir. Yüksek termal EMF’ leri nedeniyle ölçümlerdeki gürültü oranı artacaktır.
Reed rölelerin küçük boyutları ve yüksek hızları bu röleleri birçok uygulama için uygun hale getirmektedir. Reed röleler genellikle matrix, multiplexer modüllerinde kullanılmaktadırlar.
Solid State Röleler ( SSR )
SSR’ ler foto duyarlı MOSFET cihaz üzerine bir LED aktive edici cihaz konularak aşağıdaki gibi yapılandırılır.
SSR’ ler elektromekanik rölelere daha hızlı bir alternatif sunmaktadırlar. Çünkü anahtarlama zamanı bir ledin açılıp kapanma süresine bağlıdır ve bu süre yaklaşık olarak 1 ms ile 0.5 ms arasındadır. Mekanik bir parça olmadığı için kullanım ömürleri elektromekanik ve reed rölelere göre daha uzun olmaktadır.
SSR’ ler yüksek voltajlı uygulamalarda faydalı olmaktadırlar. Çünkü LED’ li aktivasyon kontrol devresiyle MOSFET arasında galvanik bir izolasyon bariyeri oluşturur. MOSFET üzerinde gate akımı olmadığı zaman MOSFET’ in drain source kanalı kontaklar arasında çok yüksek bir direnç oluşturacak ve bağlantıyı kesecektir.
Elektromekanik ve reed rölelerin aksine bağlantı transistörler ile yapıldığı için SSR’ lerin kontak dirençleri çok daha yüksektir. Ayrıca gelişen teknoloji ile beraber kontak dirençleri sürekli olarak artmaktadır.
SSR’ ler elektromekanik röleler kaar dayanıklı değildirler. Reed röleler gibi kaçak akımlara karşı dayanıksızdırlar. Bu yüzden etiket değerlerinin üzerlerine çıkmamak gerekir. Kaçak akım reed rölelerde kontakların birbirine kaynamasına yol açarken MOSFET’ lerin kullanılamaz hale gelmesine neden olur.
SSR’ ler genellikle matrix ve multiplexerlerde kullanılır.
FET Anahtarlar
SSR’ ler gibi FET anahtarlarda mekanik cihazlar değildirler. FET anahtarlar anahtarlama yapmak için bir dizi CMOS transistör kullanır. SSR’ lerde farklı olarak kontrol devresi LED’ i sürmek yerine doğrudan transistörün gate ucunu sürer. Doğrudan yapılan bu sürme işlemi sayesinde aradan led çıkarıldığı için daha yüksek anahtarlama hızlarına ulaşılır. Ayrıca mekanik bir parça veya led olmadığı için ayrıca kutulamaya da gerek yoktur. Böylece FET anahtarlar daha küçük boyutlarda olabilmektedir. FET anahtarların en önemli zayıflığı, fiziksel izolasyon bariyeri olmadığı için sadece düşük voltaj uygulamalarında kullanılabilir.
Özet
Elektromekanik röleler çalışma ömürleri, boyutları, anahtarlama hızları gibi sınırlamalara sahip olmalarına rağmen birçok uygulamada iyi bir seçim olmaktadırlar. Reed röleler ile boyutlarda ufalma ve daha yüksek hız sağlanmıştır. Ancak kaçak akım olduğunda problemler meydana gelebilmektedir. SSR’ ler mekanik rölelere iyi bir alternatif oluşturmaktadır ancak kontakla arasında tam olarak izolasyon sağlayamaz ve yol üzerindeki direnci daha fazladır. FET anahtarlar hızlı, düşük maliyetli çözümler sunarlar ancak sadece düşük voltajlı uygulamalarda kullanılabilmektedirler.
Bir uygulama için röle seçimi yapılırken yukarıdaki tüm faktörlerin gözden geçirilmesi elde edilen çözümün kalitesini arttıracaktır.
Elektromanyetik Role nedir? Nasıl çalışır?
Röle elektromıknatıs ve farklı sayıda kontaklardan oluşan elektromekanik bir anahtardır. Hemen her tür cihazda kullanılmaktadırlar. İlk bilgisayarlarda mantık kapılarını oluşturmak için bile röleler kullanılmıştır.
Röleler çok basit cihazlardır. Her rölede ortak olarak bulunan dört parça vardır.
- Elektromıknatıs
- Elektromıknatıs tarafından çekilen armatür
- Yay
- Elektrik kontakları
Yukarıdaki şekillerde de görüldüğü röleler birbirinden tamamen bağımsız iki elektrik devresinden oluşur. Alttaki devre elektromıknatısı sürmektedir. Bu devrede anahtar elektromıknatısa giden enerjiyi kontrol eder. Anahtar kapandığı zaman elektromıknatıs açılacak ve mavi renkle gösterilen armatürü çekecektir. Armatür ikinci devrede anahtar görevi görmektedir. Elektromıknatıs enerjilendiği zaman armatür ikinci devreyi tamamlar ve ampul yanar. Elektromıknatıs enerjilenmediği zaman ise yay armatürü geri çeker ve devre bağlantısını keser. Bu durumda ampul kapalı olacaktır.
Bir röle seçimi yapılacağı zaman birbirinden farklı birçok kontrol değişkeni gözönünde bulundurulmalıdır.
- Armatürü aktive etmek için gerekli olan voltaj ve akım miktarı
- Armatürden akabilecek maksimum akım ve voltaj
- Armatür sayısı ( genelde bir veya ikidir. )
- Armatürün kontak sayısı ( genelde bir veya ikidir. )
- Kontağın varsayılan durumu nedir. Normalde kapalı ( NC ) ve normalde açık ( NO ) olmak üzere iki çeşittir.
Röle Uygulamaları
Röleler küçük bir elektrik gücüyle büyük güçlerin kontrolünü yaparlar. Örneğin bir elektromıknatıs 5 volt 50 miliamper ( 250 miliwatt ) elektrikle enerjilendirilip 220 volt 1 amper ( 220 watt ) bir elektriksel gücü kontrol edilebilir. Röleler evde kullandığımız birçok elektrikli aletlerde, arabalarda ve daha birçok yerde kullanılmaktadırlar.
Röle elektromıknatıs ve farklı sayıda kontaklardan oluşan elektromekanik bir anahtardır. Hemen her tür cihazda kullanılmaktadırlar. İlk bilgisayarlarda mantık kapılarını oluşturmak için bile röleler kullanılmıştır.
Röleler çok basit cihazlardır. Her rölede ortak olarak bulunan dört parça vardır.
- Elektromıknatıs
- Elektromıknatıs tarafından çekilen armatür
- Yay
- Elektrik kontakları
Yukarıdaki şekillerde de görüldüğü röleler birbirinden tamamen bağımsız iki elektrik devresinden oluşur. Alttaki devre elektromıknatısı sürmektedir. Bu devrede anahtar elektromıknatısa giden enerjiyi kontrol eder. Anahtar kapandığı zaman elektromıknatıs açılacak ve mavi renkle gösterilen armatürü çekecektir. Armatür ikinci devrede anahtar görevi görmektedir. Elektromıknatıs enerjilendiği zaman armatür ikinci devreyi tamamlar ve ampul yanar. Elektromıknatıs enerjilenmediği zaman ise yay armatürü geri çeker ve devre bağlantısını keser. Bu durumda ampul kapalı olacaktır.
Bir röle seçimi yapılacağı zaman birbirinden farklı birçok kontrol değişkeni gözönünde bulundurulmalıdır.
- Armatürü aktive etmek için gerekli olan voltaj ve akım miktarı
- Armatürden akabilecek maksimum akım ve voltaj
- Armatür sayısı ( genelde bir veya ikidir. )
- Armatürün kontak sayısı ( genelde bir veya ikidir. )
- Kontağın varsayılan durumu nedir. Normalde kapalı ( NC ) ve normalde açık ( NO ) olmak üzere iki çeşittir.
Röle Uygulamaları
Röleler küçük bir elektrik gücüyle büyük güçlerin kontrolünü yaparlar. Örneğin bir elektromıknatıs 5 volt 50 miliamper ( 250 miliwatt ) elektrikle enerjilendirilip 220 volt 1 amper ( 220 watt ) bir elektriksel gücü kontrol edilebilir. Röleler evde kullandığımız birçok elektrikli aletlerde, arabalarda ve daha birçok yerde kullanılmaktadırlar.
Devre kesici nedir? Sigorta nedir?
Devre kesiciler modern teknoloji dünyasında kesinlikle çok özel cihazlardır ve evinizdeki en önemli güvenlik mekanizmalarıdır. Binadaki elektrik kablolarından aşırı akım geçtiği taktirde devre kesiciler elektrik bağlantısını keserek elektrik kablolarının ve elektrikli cihazların zarar görmesini veya yangın çıkmasını engeller. Devre kesiciler kullanılmadığında çok ufak sorunlarda dahi elektrikli aletleriniz zarar görebilir ve yangınlar çıkabilir.
Bu makalede devre kesicilerin nasıl çalıştığı, sigortaların elektrik akımını nasıl kontrol ettikleri ve akım değeri beklenenden yüksek seviyelere çıktığında nasıl elektrik akımının nasıl kesildiği anlatılmaktadır.
Devre kesicileri anlamak için evdeki elektrik tesisatının nasıl çalıştığı üzerine bilgi sahibi olmak faydalı olacaktır.
Elektrik 3 ana özellikle açıklanabilir
- voltaj ( gerilim )
- akım
- direnç ( rezistans )
Voltaj elektriğin iletilmesini sağlayan basınç görevini görmektedir.
Akım elektriğin belli bir alanda akma yoğunluğunu göstermektedir.
Direnç ise üzerinden akan elektrik akımına karşı iletkenin uyguladığı ters kuvveti göstermektedir.
Voltaj, akım ve direnç birbirleriyle bağıntılı büyüklüklerdir.
I = V/R
Yukarıdaki denklemden görüleceği üzere voltaj artar, direnç azalırsa iletken üzerinden akan elektrik akımı artacaktır.
Eğer voltaj düşer iletkenin direnci artarsa iletken üzerinden akan elektrik akımı azalacaktır.
Devre Kesiciler
Enerji iletim hatları, elektrik üretim santralinde üretilen elektriği evlerimize kadar getirmektedir. Evlere kadar gelen elektrik prizler, aydınlatmalar gibi geniş bir alana dağıtılır. Bu devrelerde canlı uç, nötr uç ve toprak olmak üzere 3 farklı uç bulunmaktadır.
Evde elektriğe bağlı herşey yük olarak anılmaktadır. Yüklerin dirençleri sayesinde iş yapılır. Örneğin akkor flamanlı lambanın içinden geçen elektrik akımı yüksek dirençle karşılaşacak ve lambanın içinden geçerken zorlanacaktır. Bu zorlanma sonucu flaman ısınacak ve ışık yayacaktır. Böylece lamba iş yapmış olacaktır.
Elektrikli aletler güvenlik nedeniyle akımlarını göreceli olarak düşük tutarlar. Gereğinden fazla akım devre üzerinden bir süre akmaya devam ederse elektrikli aletin kablosu ve binadaki elektrik kabloları tehlikeli seviyelere kadar ısınabilir. Bu ısınma yangına sebebiyet verebilmektedir.
Devre kesicinin görevi, akım tehlikeli seviyelere yükseldiğinde devreyi kesmektir.
Kesici Dizaynı -Temel Seviye
En basit devre koruyucu cihaz sigortadır. Sigorta bir şase tarafından kapatılmış ince bir telden oluşur ve devreyi tamamlar. Devre kapatıldığında akım sigorta telinin üzerinden akar. Sigorta teli üzerinden fazla akım geçerse sigorta teli kopar ve devreyi kapatır. Böylece devrenin zarar görmesi önlenir.
Ancak sigortalar tek kullanımlıktır. Sigorta her yandığında yenisiyle değiştirmek gereklidir. Devre kesiciler de sigortanın yaptığı işin aynısını yapar ancak tekrar tekrar kullanılabilirler.
Devre kesici temel olarak bimetalik bir şerit veya elektromıktanısa bağlı basit bir anahtar içerir. Aşağıdaki diyagramda tipik bir elektromanyetik dizayn görülmektedir.
Devredeki canlı uç anahtarın iki ucunada bağlanır. Anahtar açık poziyona geldiğinde elektrik akımı alttaki terminalden elektromıknatısa akar. Elektromıknatıs kontağı kaldırır, sabit kontağın içinden geçerek üstteki terminalden dışarı çıkar.
Elektrik akımı elektromıknatısı manyetize eder. Elektrik akımını arttırmak elektromıknatısın manyetik gücünü arttırır, aynı şekilde elektrik akımını azaltmak manyetizmayı azaltır. Akım tehlikeli seviyelere yükseldiğinde elektromıknatıs anahtara bağlı metal kolu çekmeye yeterli elektromanyatik kuvvete ulaşır ve devreyi kapatır.
Bimetalik şeritte aynı mantıkla çalışır. Sadece elektromıknatıs yerine yüksek akım nedeniyle bükülen bimetal bir şerit kullanılmaktadır.
Kesici Dizaynı – İleri Seviye
Birçok gelişmiş devre kesiciler akım seviyesinin kontrolü için basit bir elektrik devresi yerine elektronik malzemeler kullanır. Bu elemanlar kusursuz bir kesinlikte çalışırlar, devreyi daha hızlı bir şekilde keserler ve daha pahalıdırlar. Bu sebeplerden ötürü bir çok evde hala geleneksel devre kesiciler kullanılmaktadır.
En yeni devre kesicilerden biri de toprak hatası devre kesicisidir ( ground fault circuit interrupter-GFCI ). Bu özelleştirilmiş devre kesici binadaki elektrik kablolarını korumaktan çok insanları elektrik çarpmalarından korur.GFCI nötr uç ve canlı uç arasındaki akımı izler. Herşey yolundayken her iki kablodaki akımda aynı olmalıdır. Canlı uç toprağa dokunduğunda ( yanlışlıkla canlı uca temas edilmesi gibi ) canlı uçtaki akım değeri büyük oranda artacaktır. GFCI böyle durumda devreyi en kısa sürede kesecektir. Kaçak akım röleleri sayesinde akımın maksimum seviyeye ulaşmasını beklemeden çok kısa süre içinde duruma cevap verilebilir.
Evde dolaşan bütün kablolar ana sigorta panosundan geçer. Bu panoda herbiri farklı elektrik devrelerini kontrol eden onlarca devre kesici bulunabilir. Örneğin devre kesicinin biri oturma odasındaki tüm ışıkları kontrol ederken, diğer bir devre kesici ise yatak odasındaki tüm prizleri kontrol eder. Yüksek akım çeken klima, çamaşır makinası, bulaşık makinesi, elektrikli şofben, elektrikli fırın gibi aletlerin herbirine ayrı bir devre kesici konmalıdır.
açık kontak, akım, anahtar, armatür, Direnç, elektrik devresi, Elektrik kontakları, elektro manyetik, elektromıknatıs, kapalı kontak, kontak, miliamper, normalde açık, Normalde kapalı, normally closed, normally open, otomasyon, robotik, röle, voltaj, watt, yay
| 
